Wat is een ademhalingsfrequentie en waarom meten verpleegkundigen dat naast saturatie

Je kent het vast: je zit bij de verpleegkundige of in het ziekenhuis, er zit een klein klemmetje op je vinger om de zuurstof in je bloed te meten.

Maar dan krijg je ook nog een borstband om of ze tellen gewoon even mee hoe vaak je ademt. Waarom eigenlijk? Wat zegt die ademhalingsfrequentie nou precies over je gezondheid? En waarom is het zo belangrijk dat het altijd samen met de saturatie wordt gemeten? Tijd om er echt in te duiken.

Wat is een ademhalingsfrequentie precies?

De ademhalingsfrequentie is simpel gezegd het aantal keer dat je in- en uitademt per minuut.

Een gezond volwassen persoon ademt in rust tussen de 12 en 20 keer per minuut. Bij baby's en kleine kinderen is dat een stuk sneller, tot wel 40 keer per minuut, en dat is volkomen normaal. Je ademhaling wordt aangesturd door je hersenstam, het onderste deel van je brein.

Die krijgt signalen van je lichaam over hoeveel zuurstof je nodig heeft en hoeveel CO₂ er in je bloed zit. Als je harder werkt of koorts hebt, gaat je lichaam automatisch sneller ademen. Dat is een slimme aanpassing, maar het zegt ook iets over hoe je lichaam het ervoor staat.

Waarom meten verpleegkundigen de ademhalingsfrequentie?

De ademhalingsfrequentie is een van de belangrijkste vitale functies, samen met je hartslag, bloeddruk, lichaamstemperatuur en zuurstofsaturatie.

Verpleegkundigen meten het omdat het een vroege waarschuwing kan geven dat er iets niet klopt, nog voordat je je ziek voelt of andere klachten krijgt. Stel, je ademt ineens 28 keer per minuut terwijl je rustig in bed ligt. Dat kan betekenen dat je lichaam worstelt met een infectie, een longprobleem, of zelfs een hartprobleem.

Ademhalingsfrequentie als vroege waarschuwingssignaal

Een te langzame ademhaling, bijvoorbeeld onder de 10 keer per minuut, kan juist wijzen op een overdosis medicijnen of een probleem met je hersenstam. Beide situaties verdienen directe aandacht.

Uit onderzoek blijkt dat een verhoogde ademhalingsfrequentie een van de sterkste voorspellers is voor een verslechtering van de gezondheid.

Bij patiënten op de verpleegafdeling kan een stijging van de ademhalingsfrequentie al 12 tot 24 uur vóór een medisch noodgeval optreden. Dat maakt het meten ervan echt levensbelangrijk. Daarom maken de ademhalingsfrequentie ook deel uit van zogeheten vroegtijdige waarschuwingsscores, de Early Warning Score of EWS. Die score helpt verpleegkundigen en artsen om snel te bepalen hoe ernstig de toestand van een patiënt is. Hoe hoger de score, hoe sneller er actie nodig is.

Waarom meten ze het samen met de saturatie?

Nu komt het belangrijkste punt. Saturatie en ademhalingsfrequentie vertellen samen een veel completer verhaal dan elk van beide alleen.

De saturatie, gemeten met een pulsoximeter op je vinger, laat zien hoeveel zuurstof er in je bloed zit. Een gezonde waarde ligt tussen de 95 en 100 procent. Maar let op: bij een blauwe verkleuring van de huid zit er een addertje onder het gras.

Twee metingen, één compleet beeld

Je saturatie kan prima lijken, bijvoorbeeld 97 procent, terwijl je eigenlijk veel te snel aan het ademen bent.

Dat kan betekenen dat je lichaam extra hard moet werken om genoeg zuurstof binnen te krijgen. Misschien heb je een beginnende longontsteking of een lichte obstructie in je luchtwegen. De saturatie valt pas later, maar de ademhalingsfrequentie stijgt al veel eerder. Omgekeerd kan het ook.

Stel, je ademt rustig en op een normaal tempo, maar je saturatie daalt langzaam. Dan is er misschien een probleem met de gasuitwisseling in je longen, bijvoorbeeld bij een longembolie of ernstige pneumonie die gepaard gaat met dyspneu en een lage saturatie.

Zonder beide metingen samen zou je een deel van het verhaal missen. Daarom gebruiken verpleegkundigen apparaten die beide waarden tegelijk kunnen meten. Merken zoals Nonin, Masimo en Philips bieden pulsoximeters die naast de saturatie ook de ademhalingsfrequentie kunnen uitlezen. Voor thuiszorg en zelfmonitoring zijn er steeds meer toegankelijke opties beschikbaar, bijvoorbeeld via merken als Beurer en Medisana, die hun apparaten verkopen via grote online retailers en apotheken.

Wanneer moet je extra alert zijn op je ademhaling?

Er zijn situaties waarin het extra belangrijk is om je ademhalingsfrequentie in de gaten te houden. Denk aan na een operatie, bij een longziekte zoals COPD of astma, bij koorts of een infectie, of na een recent COVID-19-besmeteling.

Ook bij het gebruik van bepaalde medicijnen, zoals opioïden, kan de ademhaling vertragen en is extra monitoring nodig. Als thuiszorgmedewerker of mantelzorger is het goed om te weten dat een normale ademhaling eruitziet als een rustige, regelmatige en moeiteloze beweging. Je borst of buik gaat omhoog en omlaag zonder dat er gevochten hoeft te worden voor adem. Als je merkt dat iemand sneller ademt dan normaal, kortademig is, of een onregelmatig patroon vertoont, is het verstandig om het te melden aan een verpleegkundige of arts.

Wat kun je zelf doen?

Je hoeft geen verpleegkundige te zijn om je ademhalingsfrequentie te controleren. Tel gewoon 30 seconden lang hoe vaak je borst omhoog gaat terwijl je rustig zit, en vermenigvuldig dat met twee.

Doe dit een paar keer op een rustig moment zodat je jouw eigen normale waarde kent.

Dan merk je ook wanneer er echt iets afwijkt. En als je of iemand in je omgeving een medische aandoening heeft waarbij de ademhaling in de gaten gehouden moet worden, dan is een betrouwbare saturatiemeter die ook de ademhalingsfrequentie meet een waardevolle aanvulling. Het geeft rust, en begrijpen hoe je ademhaling werkt geeft informatie op het moment dat het er toe doet.

De ademhalingsfrequentie is geen saaie medische cijfertje. Het is een levend signaal dat vertelt hoe je lichaam zich staande houdt. En samen met de saturatie vormt het een krachtig duo dat verpleegkundigen helpt om tijdig in te grijpen. Dus de volgende keer dat ze dat klemmetje op je vinger doen en mee tellen hoe je ademt, weet je precies waarom.